Topadvocaten staken hun werk in de EBI om cameratoezicht, chaos in zware strafzaken dreigt

Dinsdag hebben de strafrechtadvocaten die met enige regelmaat cliënten bezoeken in de EBI en de Afdeling Intensief Toezicht (AIT) de brief verstuurd aan de presidenten van alle rechtbanken en gerechtshoven en aan de hoofdofficieren van justitie. De brief is opgesteld door advocaten Laura Versluis en Sander Janssen en werd ondertekend door bijna vijftig collega’s. Onder hen zijn vrijwel alle strafadvocaten van naam.

Zij kondigen daarin aan dat zij zich ‘helaas genoodzaakt zien het bezoeken van cliënten in de EBI en de AIT geheel op te schorten’. Reden daarvoor zijn de camera’s die sinds 1 november op hen staan gericht bij vertrouwelijke gesprekken met cliënten. In totaal zijn er drie camera’s: twee aan de zijkanten, eentje recht boven hen. ‘Er is een mate van toezicht op advocaat-cliëntgesprekken gekomen die zijn weerga niet kent’, staat in de brief.

De camera’s worden live meegekeken – maar níét meegeluisterd – door een bewaarder, die kan ingrijpen bij verdacht gedrag. Wat dat laatste precies inhoudt, is niet duidelijk. Al mogen advocaten bijvoorbeeld niet hun hand voor de mond houden. Eerder reageerden de eerste advocaten tegen deze site al dat het beklemmend en onveilig voelde. Ze waren vooral wantrouwend: zijn hun gesprekken nog wel écht vertrouwelijk?

Angst voor liplezen

Zo zijn de camera’s gericht op de gezichten van de verdachte cliënt én advocaat, anders dan was afgesproken. ‘Dat alleen geeft al te denken: met behulp van liplezen – er zijn apps en zelfs AI-camera’s beschikbaar die dat behoorlijk accuraat schijnen te kunnen – kan communicatie tussen advocaat en cliënt gemakkelijk worden achterhaald’, schrijven de advocaten. Bovendien zeggen zij dat op camerabeelden ook vertrouwelijke dossierstukken en aantekeningen leesbaar zouden kunnen zijn.Ook speelt voor de advocaten mee dat onduidelijk is wat er met de beelden gebeurt. Worden deze opgeslagen, en voor hoelang? Op welke wijze worden die beelden opgeslagen, en wie kan daar vervolgens dan bij? De Nederlandse Orde van Advocaten heeft hier tijdens het opstellen van de wet meermaals aandacht voor gevraagd, maar dat heeft niet geleid tot antwoorden.

En dus legt een grote groep advocaten, die de zwaarste verdachten bijstaat, het werk voorlopig neer. ‘Wij concluderen dat de vertrouwelijkheid van de gesprekken met cliënten die als een hoeksteen van onze rechtsbijstand heeft te gelden op geen enkele wijze gewaarborgd is. Het inhoudelijk bespreken van strafzaken waarin wij die rechtsbijstand dienen te verrichten is bij die stand van zaken niet mogelijk.’

Belangrijke rechtszaken vallen stil

In de EBI en de AIT’s zitten ongeveer honderd van de zwaarste criminelen en verdachten van Nederland. Rechtbanken en officieren van justitie moeten er daarom van uitgaan dat tal van belangrijke processen tegen de georganiseerde misdaad voorlopig stil komen te liggen. ‘Dat betekent dat inhoudelijke zittingen, verhoren en andere proceshandelingen in de zaken die het betreft tot nader order geen doorgang zullen kunnen vinden en dat steeds verzocht zal worden deze voor onbepaalde tijd aan te houden.’

Brief

Edel(groot)achtbare dames en heren,

Op 1 november jl. is zoals u allen bekend de gewijzigde Penitentiaire Beginselenwet (Pbw) van kracht geworden. Behalve zeer vergaande beperkingen in de contacten die gedetineerden in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) en op de Afdelingen Intensief Toezicht (AIT) kunnen hebben en een maximum van twee raadslieden is daarmee tevens zogenoemd visueel toezicht op contacten tussen advocaten en de gedetineerden op die afdelingen ingevoerd.

Tijden de consultatie van het wetsvoorstel tot wijziging van de Pbw is door zowel de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) als door diverse individuele advocaten herhaaldelijk en met nadruk aandacht gevraagd voor de betekenis daarvan voor de vertrouwelijkheid van gesprekken tussen advocaten en cliënten. Wij menen niet te hoeven uitweiden over het feit dat deze vertrouwelijkheid een fundamenteel aspect is van de bijstand aan verdachten in strafzaken dat verankerd is in nationale en internationale wet – en regelgeving en jurisprudentie. Daar is in de consultatie en bij de behandeling van het wetsvoorstel onder andere door de Raad van State al het nodige over gezegd, hetgeen er overigens niet toe heeft geleid dat de wetgever zich de zorgen op dat onderdeel (voldoende) ter harte heeft genomen want desalniettemin is er een mate van toezicht op advocaatcliëntgesprekken gekomen dat zijn weerga niet kent.

Nadat het wetsvoorstel ondanks de geuite zorgen werd aangenomen is er in de afgelopen maanden veelvuldig getracht meer duidelijkheid te krijgen over de wijze waarop het toezicht in de praktijk tot stand zou komen. Met name vanuit de NOvA is indringend gevraagd duidelijkheid te geven over het aantal en de posities van aan te brengen camera’s, het toezicht tijdens gesprekken aan de hand van die camera’s, de wijze van opslaan en vernietiging van de beelden van gesprekken tussen advocaten en cliënten, et cetera. Tot de dag van vandaag is daar vanuit het Ministerie / de Dienst Justitiële Inrichtingen geen duidelijkheid over gekomen en een groot deel van de voorgelegde vragen is geheel onbeantwoord gebleven. Dit heeft er in geresulteerd dat de NOvA strafrechtadvocaten bij mail van 12 november jl heeft geïnformeerd dat naar haar oordeel niet voldoende waarborgen zijn getroffen om de vertrouwelijkheid in de praktijk te garanderen.

Sinds 1 november hebben verschillende strafrechtadvocaten tijdens bezoeken aan cliënten in de EBI en op de AIT’s hetzelfde geconstateerd. Camera’s zijn op een zodanige wijze aangebracht dat er, anders dan eerder werd gesuggereerd, continue zicht is op het gezicht van advocaat én verdachte. Nieuwe instructies zoals die eveneens sinds 1 november gelden verbieden expliciet het spreken met de hand voor de mond of op een andere wijze die er toe leidt dat er minder zicht is op het gezicht van de spreker. Dat alleen geeft al te denken: met behulp van liplezen – er zijn apps en zelfs AI-camera’s beschikbaar die dat behoorlijk accuraat schijnen te kunnen – kan communicatie tussen advocaat en cliënt gemakkelijk worden achterhaald. De cameraposities zijn bovendien zo dat het anders dan in de wetsgeschiedenis werd benadrukt op zijn minst heel goed mogelijk is dat er zicht is op en opnamen worden gemaakt van zowel de laptops die bij de bespreking van de omvangrijke digitale dossiers worden gebruikt, als de aantekeningen die met pen worden gemaakt. In de spreekkamers is zonder uitzondering ook apparatuur voor het maken van geluidsopnamen aanwezig.

Voor alle opnamen geldt dat er geen enkele duidelijkheid is over de wijze waarop deze worden opgeslagen, of en zo ja wanneer en op welke wijze deze worden vernietigd, onder welke omstandigheden die opnamen bewaard mogen blijven en voor hoe lang, wie daar bij kan, of deze beschikbaar kunnen worden gesteld aan derden, et cetera. Daarnaast is onduidelijk onder welke omstandigheden gesprekken kunnen worden stil gelegd, wie daartoe kan besluiten, en welke procedure vervolgens wordt gevoerd. Over de grote (maatschappelijke) onveiligheid die dat voor advocaten met zich brengt is ook al eerder gesproken, helaas eveneens zonder effect. Verder verbieden eerdergenoemde instructies het tonen en uitwisselen van stukken aan of met onze cliënten en kunnen bewijsstukken dus niet meer gezamenlijk worden bekeken, hetgeen een doelmatige bespreking van de vaak buitengewoon omvangrijke en complexe dossiers nagenoeg onmogelijk maakt.

Wij hebben als strafrechtadvocaten de opdracht verdachten in zeer ernstige strafzaken, waar voor die verdachten en voor de samenleving heel veel op het spel staat, op een zorgvuldige wijze en met inachtneming van de nationale wet, het EVRM en het tuchtrecht bij te staan. Wij concluderen mede in het licht van het standpunt van de NOvA dat de vertrouwelijkheid van de gesprekken met cliënten die als een hoeksteen van onze rechtsbijstand heeft te gelden op geen enkele wijze gewaarborgd is. Het met de noodzakelijke mate van volledigheid inhoudelijk bespreken van strafzaken waarin wij die rechtsbijstand dienen te verrichten is bij die stand van zaken niet mogelijk. Dat betekent dat wij ons genoodzaakt zien het bezoeken van cliënten in de EBI en de AIT geheel op te schorten tot het moment dat de vertrouwelijkheid van de gesprekken die wij daar geacht worden te voeren wél gewaarborgd is.

Reden u over dit alles te berichten is dat deze situatie zonder twijfel (grote) gevolgen zal gaan hebben voor de planning van zaken van verdachten die in de EBI of op de AIT verblijven. Aangezien inhoudelijke besprekingen van die strafzaken niet kunnen plaatshebben op een wijze die voldoet aan de wet, het EVRM of ons eigen tuchtrecht, zullen zittingen waar inhoudelijke aspecten aan de orde komen maar ook bijvoorbeeld getuigenverhoren niet met cliënten kunnen worden besproken of voorbereid. Wij willen, kunnen en zullen als rechtsbijstandverleners zeker in dit type zaken en met dit type cliënten, waar vaker wel dan niet tientallen jaren vrijheidsbeneming op het spel staan, niet de verantwoordelijkheid nemen voor het laten doorgaan van een inhoudelijke behandeling of belangrijk getuigenverhoor waar de verdachte waar het uiteindelijk om draait niet op de juiste wijze in gekend is. Dat betekent dat inhoudelijke zittingen, verhoren en andere proceshandelingen in de zaken die het betreft tot nader order geen doorgang zullen kunnen vinden en dat steeds verzocht zal worden deze voor onbepaalde tijd aan te houden.

Zou u naar aanleiding van het voorgaande vragen of opmerkingen hebben dan zijn wij uiteraard graag bereid u te woord te staan. Wij spreken de hoop uit dat deze buitengewoon onwenselijke situatie van korte duur zal zijn, dat het Ministerie / de Dienst Justitiële Inrichtingen onze ernstige zorgen (wel) serieus gaat nemen, en dat wij zo snel mogelijk ons werk en onze rechtsbijstand aan deze cliënten kunnen hervatten.

Met vriendelijke groet, mede namens onder andere de hieronder genoemde advocaten,

Sander Janssen
Laura Versluis

Sjoerd van Berge Henegouwen
Esther Blok
Karin Blonk
Yassine Bouchikhi
Susanne Boersma
Ruud van Boom
Mark Dunsbergen
Bénédicte Ficq
Christian Flokstra
Bas van Faassen
Arjan de Haan
Thomas van der Horst
Ronald van der Horst
Chaimae Ihataren
Desiree de Jonge
Titia Korff
Jan-Hein Kuijpers
Anka Knol
Leon van Kleef
Sebastiaan van Klaveren
Louis de Leon
Noortje Lut
Marcel van Gessel
Sanne van Minderhout
Nico Meijering
Johan Mühren
Elisabet van Nielen
Cem Polat
Brian de Pree
Gardel Purperhart
Justus Reisinger
Martin de Reus
Gerald Roethof
Jaap-Willem Roozemond
Niels van Schaik
Anique Slijters
Shirley Splinter
Bernard Sprenger
Gitte Stevens
Mark Teurlings
Robert van ’t Land
Daan Wijburg
Guy Weski
Dennis Wolters (voorzitter NVSA)
Mohamed Rafik (voorzitter NVJSA)